Κεφ. 3 Αρχιτεκτονική Υπολογιστικών Συστημάτων

Κεφ. 3 Αρχιτεκτονική Υπολογιστικών Συστημάτων

3.1 Βασικά στοιχεία αρχιτεκτονικής μικροϋπολογιστικών Συστημάτων

Με τον όρο υπολογιστικό σύστημα, αναφερόμαστε σε ένα σύστημα το οποίο αποτελείται από μια Κεντρική Μονάδα Επεξεργασίας, μνήμη και συσκευές εισόδου και εξόδου.

Γενικό διάγραμμα υπολογιστικού συστήματος

Κεντρική Μονάδα Επεξεργασίας και μικροεπεξεργαστές

Ένα υπολογιστικό σύστημα στο οποίο ως Κεντρική Μονάδα Επεξεργασίας (ΚΜΕ) χρησιμοποιείται ένας μικροεπεξεργαστής (micro-processor) ονομάζεται μικροϋπολογιστικό σύστημα.

  • Ένας μικροεπεξεργαστής είναι ένα ολοκληρωμένο κύκλωμα γενικού σκοπού, το οποίο μπορεί να προγραμματιστεί.

Η επεξεργασία των δεδομένων γίνεται σε μια σειρά από βήματα, κάθε ένα από τα οποία ονομάζεται εντολή.

  • Οι εντολές που εκτελούνται από το μικροεπεξεργαστή είναι εντολές σε γλώσσα μηχανής.
  • Μια εντολή σε γλώσσα μηχανής είναι μια σειρά από δυαδικά ψηφία όπου είναι κωδικοποιημένο το είδος της εντολής.
  • Οι εντολές της γλώσσας μηχανής είναι αποθηκευμένες στην κύρια μνήμη, από όπου τις ανακαλεί και τις εκτελεί ο μικροεπεξεργαστής.

Κύρια Μνήμη

Η κύρια μνήμη είναι ένας χώρος στον οποίο ο υπολογιστής αποθηκεύει δεδομένα ή εντολές προς εκτέλεση.

  • Η κύρια μνήμη αποτελείται από λέξεις μνήμης (memory words).
  • Κάθε λέξη μνήμης αποτελείται από έναν αριθμό δυαδικών ψηφίων που ονομάζεται μήκος λέξης της μνήμης.
  • Κάθε θέση (λέξη) μνήμης προσδιορίζεται από έναν αριθμό που ονομάζεται διεύθυνση (address).
  • Για να διαβάσουμε από ή να γράψουμε ένα δεδομένο σε μια θέση μνήμης πρέπει να γνωρίζουμε τη διεύθυνσή της.

Η κύρια μνήμη του υπολογιστή χωρίζεται σε δύο μέρη:

  • Μνήμη μόνο ανάγνωσης (Read Only Memory, ROM) από την οποία ο μικροεπεξεργαστής μπορεί να διαβάσει μόνο.
  • Μνήμη τυχαίας προσπέλασης (Random Access Memory, RAM) στην οποία η ΚΜΕ μπορεί και να γράψει και να διαβάσει.

Οι λειτουργίες με τις οποίες ο μικροεπεξεργαστής επικοινωνεί με τη μνήμη RAM είναι η εγγραφή και η ανάγνωση.

Τα βασικά χαρακτηριστικά της κύριας μνήμης είναι τα ακόλουθα:

  • Μήκος λέξης  (1, 2, 4, 8 byte δηλαδή 8, 16, 32, 64 δυαδικά ψηφία)
  • Χωρητικότητα (μέγεθος της μνήμης σε Bytes, Kilobyte, Megabyte, Gigabyte)
  • Χρόνος προσπέλασης (χρόνος για ανάγνωση ή εγγραφή σε nsec)

Μονάδες Εισόδου – Εξόδου

  • Με τον όρο μονάδες εισόδου αναφερόμαστε στο σύνολο των συσκευών (πχ. πληκτρολόγιο, ποντίκι, σαρωτής) που επιτρέπουν τη μετατροπή πληροφοριών (κείμενο, εικόνα, ήχο, video κ.λπ.) σε ψηφιακή αναπαράσταση, ώστε να εισαχθεί στον υπολογιστή.
  • Οι μονάδες εξόδου μετατρέπουν την πληροφορία από ψηφιακή αναπαράσταση σε κείμενο, ήχο κ.λπ (πχ. οθόνη, εκτυπωτής).
  • Οι μονάδες που χρησιμοποιούνται και για είσοδο και για έξοδο δεδομένων ονομάζονται μονάδες εισόδου και εξόδου (πχ. modems, κάρτες ήχου και video).

Διάδρομοι

Ένας διάδρομος είναι μια ομάδα αγωγών που χρησιμοποιείται για την επικοινωνία μεταξύ των μονάδων του υπολογιστή. Ένας διάδρομος χωρίζεται λειτουργικά σε τρία μέρη:

  • Τον διάδρομο δεδομένων (data bus), που μεταφέρει τα δεδομένα που θέλουμε να γράψουμε ή να διαβάσουμε κάθε φορά από το μικροεπεξεργαστή προς τη μνήμη RAM ή προς τις μονάδες εξόδου.
  • Τον διάδρομο διευθύνσεων (address bus), που μεταφέρει δυαδικά ψηφία που σχηματίζουν τη διεύθυνση μιας θέσης μνήμης ή τη διεύθυνση μιας συσκευής εισόδου-εξόδου, δηλαδή προσδιορίζουν πού θα γραφτεί ή από πού θα διαβαστεί ένα δεδομένο.
  • Τον διάδρομο ελέγχου (control bus), μέσω του οποίου ο μικροεπεξεργαστής πληροφορεί τη μνήμη ή τις περιφερειακές συσκευές για την ενέργεια που προτίθεται να κάνει (π.χ. να διαβάσει ή να γράψει δεδομένα).

  • Κάθε διάδρομος αποτελείται από πλήθος αγωγών μέσω των οποίων μεταφέρεται η πληροφορία με ηλεκτρικά σήματα.
  • Μόνο δύο συσκευές μπορούν να επικοινωνούν την ίδια στιγμή μέσω ενός διαδρόμου. Οι υπόλοιπες συσκευές θα πρέπει να περιμένουν να ολοκληρωθεί η επικοινωνία των δύο συσκευών (π.χ. μνήμη και επεξεργαστή), ώστε να ελευθερωθεί ο διάδρομος και να τον χρησιμοποιήσουν.

3.2 Αρχές λειτουργίας και αρχιτεκτονική μικροεπεξεργαστών

Το υλικό που βασίζεται σε μικροεπεξεργαστή μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς μετατροπές (με τροποποποίηση του προγράμματος) σε ποικιλία εφαρμογών, ενώ ένα ψηφιακό σύστημα που κατασκευάζεται με πύλες χρησιμοποιείται μόνο σε μια εφαρμογή. Έτσι, με τους μικροεπεξεργαστές το πρόβλημα της σχεδίασης ψηφιακών συστημάτων μετατοπίστηκε από το υλικό στο λογισμικό και η σχεδίαση απαλλάχθηκε από την ακαμψία του υλικού.

Εξωτερικές συνδέσεις τυπικού μικροεπεξεργαστή

Ο διάδρομος ελέγχου συνήθως περιλαμβάνει τουλάχιστον δύο σήματα:

  • RD/WR’ (Read/Write) που δηλώνει αν πρόκειται να πραγματοποιηθεί ανάγνωση ή εγγραφή
  • ΙΟ/Μ’ (Input Output/Memory) που δηλώνει αν θα προσπελαστεί μια μονάδα εισόδου/εξόδου ή η μνήμη.
Σήματα διαδρόμου ελέγχου

Όπως γνωρίζουμε, ένας μικροεπεξεργαστής αποτελείται από τα ακόλουθα τμήματα:

  • την αριθμητική και λογική μονάδα (Arithmetic and Logic Unit, ALU)
  • τη μονάδα ελέγχου (control unit, CU)
  • τους καταχωρητές (registers)
Εσωτερική Δομή Μικροεπεξεργαστή

Αριθμητική και λογική μονάδα

Η αριθμητική και λογική μονάδα εκτελεί (αριθμητικές και λογικές) πράξεις. Τα δεδομένα στα οποία εκτελούνται οι πράξεις αυτές βρίσκονται σε δύο καταχωρητές εκ των οποίων ο ένας ονομάζεται συνήθως συσσωρευτής. Το αποτέλεσμα της εκτέλεσης της πράξης φυλάσσεται στο συσσωρευτή. Συνηθισμένες πράξεις που εκτελούνται στην αριθμητική και λογική μονάδα είναι οι ακόλουθες:

  • δυαδική πρόσθεση και αφαίρεση
  • λογικό ΚΑΙ, Η, αποκλειστικό Η (AND, OR, XOR).
  • συμπλήρωμα (ως προς 1 και ως προς 2).
  • ολίσθηση και περιστροφή (δεξιά ή αριστερά)
  • πολλαπλασιασμός και διαίρεση (δεν περιλαμβάνονται σε όλους τους μικροεπεξεργαστές).

Το αποτέλεσμα της εκτέλεσης της πράξης στην ALU επηρεάζει επίσης μια σειρά από flip-flops που ονομάζονται σημαίες (flags). Για παράδειγμα, μια σημαία μπορεί να δείχνει αν προέκυψε κρατούμενο από το πιο σημαντικό ψηφίο μετά την εκτέλεση μιας πρόσθεσης, ενώ μια άλλη σημαία μπορεί να δείχνει αν το αποτέλεσμα μιας πράξης είναι 0.

Μονάδα ελέγχου

Η μονάδα ελέγχου επιβλέπει όλες τις ενέργειες που πραγματοποιούνται σε έναν μικροεπεξεργαστή.

Χρησιμοποιεί ως είσοδο ένα εξωτερικό ρολόι (clk) και παράγει σήματα χρονισμού και ελέγχου που ρυθμίζουν την μεταφορά και επεξεργασία δεδομένων και τις πράξεις που περιλαμβάνονται σε κάθε εντολή.

Μπλοκ διάγραμμα Μονάδας Ελέγχου

Καταχωρητές

Οι καταχωρητές χρησιμεύουν ως χώροι αποθήκευσης δεδομένων (καταχωρητές δεδομένων) ή διευθύνσεων της μνήμης (καταχωρητές διευθύνσεων). Οι καταχωρητές που συναντάμε στην πλειοψηφία των μικροεπεξεργαστών είναι οι ακόλουθοι:

  • ο απαριθμητής προγράμματος (Program Counter, PC),
  • ο καταχωρητής εντολών (Instruction Register, IR)
  • ο δείκτης στοίβας (stack pointer) και
  • ο καταχωρητής κατάστασης (Status Register, SR)

Απαριθμητής προγράμματος

Ο απαριθμητής προγράμματος είναι ένας καταχωρητής διευθύνσεων, στον οποίο φυλάγεται η διεύθυνση της μνήμης από την οποία θα ανακληθεί η επόμενη προς εκτέλεση εντολή.

  • Όταν η είσοδος reset είναι στο ’1’, ο απαριθμητής προγράμματος παίρνει την τιμή 0000 (ή γενικότερα κάποια αρχική τιμή).
  • Όταν το σήμα reset ξαναγυρίσει στο ’0’ η μονάδα ελέγχου μεταφέρει τα περιεχόμενα του απαριθμητή προγράμματος στον απομονωτή διευθύνσεων (address latch) παρέχοντας έτσι τη διεύθυνση της πρώτης εντολής που θα εκτελεστεί.
  • Στις πρώτες διευθύνσεις μνήμης υπάρχουν οι βασικές ρουτίνες εισόδου και εξόδου δεδομένων (BIOS), οι οποίες είναι προγράμματα για την ομαλή λειτουργία του μικροϋπολογιστικού συστήματος.

Καταχωρητής εντολών

Ο καταχωρητής εντολών είναι ένας καταχωρητής στον οποίο μεταφέρεται η εντολή που διαβάστηκε από τη μνήμη. Στη συνέχεια, η εντολή αποκωδικοποιείται μέσω του αποκωδικοποιητή εντολών προκειμένου να εκτελεστεί.

  • Οι εντολές ενός μικροεπεξεργαστή μπορεί να έχουν μήκος 1 ή περισσότερες λέξεις μνήμης. Η πρώτη λέξη περιέχει τον κωδικό λειτουργίας (operation code ή opcode), δηλαδή το είδος της εντολής που ανακαλείται (αν πρόκειται δηλαδή για εντολή εκτέλεσης αριθμητικής πράξης, μεταφοράς δεδομένων, και ποια).
  • Με την ανάγνωση του κωδικού της εντολής ο μικροεπεξεργαστής είναι σε θέση να γνωρίζει αν η εντολή καταλαμβάνει περισσότερες θέσεις μνήμης και ποιες, καθώς και ποιες λειτουργίες θα εκτελέσει στη συνέχεια, ποια σήματα θα πρέπει να ενεργοποιήσει κ.λ.π.
  • Κατά τη διάρκεια ανάκλησης της εντολής (instruction fetch), η πρώτη λέξη μνήμης μεταφέρεται από τη μνήμη μέσω του εξωτερικού διαδρόμου δεδομένων (data bus) στον καταχωρητή εντολών (instruction register).
  • Ο απαριθμητής προγράμματος αυξάνεται αυτόματα κατά 1, οπότε περιέχει τη διεύθυνση της επόμενης εντολής (αν η τρέχουσα εντολή καταλαμβάνει μια μόνο θέση μνήμης) ή στην επόμενη θέση μνήμης αυτής της εντολής αν η εντολή περιέχει 2 ή περισσότερα bytes.
  • Η μονάδα ελέγχου χρησιμοποιεί τα σήματα του αποκωδικοποιητή εντολών και παράγει τα κατάλληλα σήματα χρονισμού (timing) καθώς και ελέγχου εξωτερικών συσκευών για την εκτέλεση της εντολής.
  • Η εκτέλεση της εντολής, εκτός από τις λειτουργίες που γίνονται εσωτερικά στο μικροεπεξεργαστή, μπορεί να απαιτήσει μεταφορά δεδομένων μεταξύ του μικροεπεξεργαστή και των μονάδων μνήμης και εισόδου-εξόδου.

Δείκτης στοίβας

Ο δείκτης στοίβας (Stack Pointer, SP) είναι ένας δείκτης διευθύνσεων της κορυφής της στοίβας η οποία βρίσκεται στην κύρια μνήμη. Η στοίβα είναι μια περιοχή της μνήμης η οποία χρησιμοποιείται κυρίως για την εξυπηρέτηση κλήσεων διακοπών και υπορουτινών.

Καταχωρητής κατάστασης

Ο καταχωρητής αυτός δίνει πληροφορίες σχετικά με τα αποτελέσματα της τελευταίας εντολής που εκτελέστηκε και σχετίζεται με την ALU. Περιλαμβάνει κάποιες σημαίες συνθήκης, οι πιο γνωστές από τις οποίες είναι:

  • Η σημαία μηδενισμού (zero),
  • η σημαία προσήμου (sign),
  • η σημαία ισοτιμίας (parity) και
  • η σημαία κρατουμένου (carry).

Οι σημαίες αυτές επηρεάζονται από την εκτέλεση των εντολών ως εξής:

  • Σημαία μηδενισμού (Ζ, zero): αν το αποτέλεσμα μιας εντολής είναι 0, τότε Ζ=1, διαφορετικά Ζ=0.
  • Σημαία προσήμου (S, sign): αν το περισσότερο σημαντικό ψηφίο του αποτελέσματος μιας πράξης είναι ’1’ (ο αριθμός είναι αρνητικός), τότε S=1, αλλιώς S=0.
  • Σημαία ισοτιμίας (Ρ, parity): αν το αποτέλεσμα μιας πράξης έχει άρτιο αριθμό ’1’, δηλαδή άρτια ισοτιμία, τότε Ρ=1, αλλιώς Ρ=0.
  • Σημαία κρατουμένου (C, carry): αν η εντολή είχε ως αποτέλεσμα να προκύψει κρατούμενο (από πρόσθεση) ή δανεικό (από αφαίρεση) τότε C=1, αλλιώς C=0.

3.3 Εντολές μικροεπεξεργαστών

Μέχρι τώρα, περιγράψαμε τη δομή του μικροεπεξεργαστή. Όπως γνωρίζουμε ο μικροεπεξεργαστής εκτελεί εντολές τις οποίες ανακαλεί από τη μνήμη. Μια εντολή είναι μια σειρά από δυαδικά ψηφία αποθηκευμένα στη μνήμη. Στη συνέχεια θα αναφερθούμε στη διαδικασία μέσω της οποίας οι εντολές ανακαλούνται από τη μνήμη και εκτελούνται, καθώς και στα είδη των εντολών που υπάρχουν στους μικροεπεξεργαστές.

3.3.1 Εκτέλεση εντολής

Η διαδικασία που ακολουθείται, προκειμένου να εκτελεστεί η εντολή περιλαμβάνει τις ακόλουθες φάσεις:

  • κλήση εντολής, όπου μεταφέρεται ο κώδικας της επόμενης εντολής από τη θέση μνήμης που δείχνει ο μετρητής προγράμματος PC.
  • αποκωδικοποίηση εντολής, όπου εξετάζεται ο κώδικας της εντολής και αν η εντολή περιέχει και άλλα byte δεδομένων, τότε μεταφέρεται από τη μνήμη η υπόλοιπη εντολή.
  • εκτέλεση της εντολής, οι διαδικασίες που ακολουθούνται εξαρτώνται από την εντολή που πρόκειται να εκτελεστεί.

Συνήθως οι εντολές του προγράμματος αποθηκεύονται σε διαδοχικές θέσεις της μνήμης σύμφωνα με τη σειρά με την οποία πρέπει να εκτελεστούν.

3.3.2 Γλώσσα μηχανής και συμβολική γλώσσα

Κάθε εντολή παριστάνεται με μια ή περισσότερες δυαδικές λέξεις του υπολογιστή και χωρίζεται σε δύο τμήματα:

• τον κώδικα εντολής (opcode) που έχει μήκος κ δυαδικά ψηφία και ορίζει τη λειτουργία που πρέπει να εκτελεστεί από το μικροεπεξεργαστή.

• το τμήμα διευθύνσεως που έχει μήκος τ δυαδικά ψηφία και περιέχει τα δεδομένα της εντολής.

Το άθροισμα κ+τ των δυαδικών ψηφίων του κώδικα και του τμήματος διεύθυνσης δίνει το μήκος της εντολής.

Κώδικας εντολής και τμήμα διεύθυνσης

Ρεπερτόριο εντολών (instruction set) ονομάζεται το σύνολο των εντολών τις οποίες μπορεί να εκτελέσει ένας μικροεπεξεργαστής.

Ένας επεξεργαστής με κώδικα εντολής κ = 5 διαθέτει έως 2κ = 25 = 32 διαφορετικές εντολές.

Οι εντολές χωρίζονται σε ομάδες, ανάλογα με την εργασία που επιτελούν. Έτσι, υπάρχουν εντολές:

  • εκτέλεσης άλματος,
  • εντολές ολίσθησης,
  • εντολές εισόδου-εξόδου κ.λπ.

Το τμήμα διευθύνσεως της εντολής, που έχει μήκος τ είναι ένας δυαδικός αριθμός που παριστάνει μια διεύθυνση της μνήμης, έναν καταχωρητή ή έναν αριθμό – δεδομένο.

Συμβολική γλώσσα

Οι εντολές που μπορεί να εκτελέσει ένας μικροεπεξεργαστής είναι γραμμένες σε αριθμητική μορφή, και μάλιστα στο δυαδικό σύστημα. Ένα πρόγραμμα στη γλώσσα αυτή ονομάζεται πρόγραμμα σε γλώσσα μηχανής (machine language).

Μια γλώσσα που αποτελείται από συμβολικές εντολές ονομάζεται συμβολική γλώσσα (assembly language).

Ο Συμβολομεταφραστής (assembler), είναι ένα πρόγραμμα το οποίο μεταφράζει τις εντολές του προγράμματος από συμβολική γλώσσα, σε γλώσσα μηχανής ώστε να μπορεί ο μικροεπεξεργαστής να τις αποκωδικοποιήσει και να τις εκτελέσει.

3.3.3 Κύκλοι εντολής και κύκλοι μηχανής

  • Η ανάκληση, αποκωδικοποίηση και εκτέλεση μιας εντολής αποτελεί ένα κύκλο εντολής.
  • Ένας κύκλος εντολής αποτελείται από μια ή περισσότερες λειτουργίες ανάγνωσης ή εγγραφής στη μνήμη ή στη μονάδα εισόδου-εξόδου.
  • Ένας κύκλος εντολής απαιτεί έναν ή περισσότερους κύκλους μηχανής (κύκλους ρολογιού), ανάλογα με τον τύπο της εντολής.

Οι πιο συνηθισμένοι κύκλοι μηχανής που μπορούμε να συναντήσουμε σε ένα μικροεπεξεργαστή είναι οι ακόλουθοι.

  • ανάκληση κώδικα (opcode fetch)
  • ανάγνωση από τη μνήμη (memory read)
  • εγγραφή στη μνήμη (memory write)
  • ανάγνωση I/O (I/O read): είσοδος
  • εγγραφή I/O (I/O write): έξοδος
  • αναγνώριση διακοπής (interrupt acknowledge)
  • ”άεργος” κύκλος (bus idle)

Ο παρακάτω πίνακας δείχνει τις τιμές των σημάτων ΙΟ/Μ’, RD/WR’, για κάθε ένα από τους κύκλους μηχανής που αναφέραμε. Αν οι εντολές ενός μικροεπεξεργαστή έχουν μήκος από 1 ως 3 λέξεις μνήμης η ανάκληση μιας εντολής διαρκεί από 1 ως 3 κύκλους μηχανής αντίστοιχα. Το πλήθος των κύκλων μηχανής που απαιτούνται για την εκτέλεση μιας εντολής εξαρτάται από την εντολή.

Κύκλοι μηχανής τυπικού μικροεπεξεργαστή

3.3.4 Είδη εντολών

Ο εντολές ενός μικροεπεξεργαστή διακρίνονται γενικά στις ακόλουθες κατηγορίες:

Εντολές μεταφοράς δεδομένων

Οι εντολές αυτές μεταφέρουν δεδομένα μεταξύ καταχωρητών και μνήμης και δεν επηρεάζουν τις σημαίες του καταχωρητή κατάστασης (SR).

Εντολές αριθμητικών πράξεων

Οι εντολές αυτές πραγματοποιούν αριθμητικές πράξεις σε δεδομένα που βρίσκονται στους καταχωρητές και στη μνήμη. Πρέπει να σημειωθεί ότι η ALU μπορεί να εκτελέσει πράξεις συνήθως μόνο μεταξύ των καταχωρητών του μικροεπεξεργαστή. Στην περίπτωση που θέλουμε να εκτελεστούν πράξεις μεταξύ αριθμών που βρίσκονται στη μνήμη πρέπει να μεταφερθούν οι αριθμοί αυτοί στους καταχωρητές του μικροεπεξεργαστή. Γενικά, οι εντολές αυτές επηρεάζουν τις σημαίες.

Εντολές λογικών πράξεων

Οι εντολές αυτές υλοποιούν λογικές πράξεις σε δεδομένα που βρίσκονται στους καταχωρητές, στη μνήμη και σε σημαίες κατάστασης. Η λογική πράξη επιτελείται συνήθως μεταξύ περισσότερων από ένα bit. Έτσι, με μια εντολή εκτελούνται ταυτόχρονα n λογικές πράξεις. Παρακάτω φαίνεται η εκτέλεση της λογικής πράξης KAI (AND) μεταξύ δύο δυαδικών αριθμών 8 δυαδικών ψηφίων.

Λογική πράξη AND μεταξύ δύο 8-ψήφιων δυαδικών αριθμών
Εντολές άλματος

Εντολές άλματος

Κανονικά, οι εντολές ενός προγράμματος εκτελούνται σε σειρά η μια μετά την άλλη. Οι εντολές άλματος αλλάζουν την ροή εκτέλεσης, γι’ αυτό και ονομάζονται και εντολές διακλάδωσης.

Υπάρχουν εντολές άλματος υπό συνθήκη και χωρίς συνθήκη.

  • Οι εντολές άλματος χωρίς συνθήκη απλά μεταφέρουν την καθορισμένη διεύθυνση στο μετρητή προγράμματος.
  • Οι εντολές άλματος υπό συνθήκη εξετάζουν την κατάσταση κάποιας από τις σημαίες για να καθοριστεί αν πρέπει να μεταφερθεί ή όχι ο έλεγχος. Για παράδειγμα, αν η εντολή άλματος έχει ως συνθήκη (προϋπόθεση) η σημαία κρατουμένου να είναι 1, τότε ο έλεγχος του προγράμματος θα μεταφερθεί μόνο στην περίπτωση που το αποτέλεσμα της τελευταίας πράξης έχει παρουσιάσει κρατούμενο.

3.4 Τρόποι αναφοράς στη μνήμη

Όπως αναφέραμε, μια εντολή αποτελείται από το τμήμα κώδικα εντολής και το τμήμα διεύθυνσης. Το τμήμα διεύθυνσης χρησιμοποιείται για να βρεθεί η ενεργή διεύθυνση (effective address), δηλαδή η θέση από την οποία θα διαβαστεί το όρισμα (δεδομένο) της εντολής. Οι τρόποι αναφοράς στη μνήμη έχουν σχέση με τους μηχανισμούς που χρησιμοποιούνται για τη διαμόρφωση της ενεργής διεύθυνσης.

Άμεση αναφορά στη μνήμη (Immediate addressing)

Στην άμεση αναφορά στη μνήμη η τιμή του ορίσματος (ή του δεδομένου) είναι αποθηκευμένη σε κάποιο τμήμα της εντολής (η εντολή αποτελείται από μια ή περισσότερες λέξεις και το όρισμα είτε είναι τμήμα της εντολής είτε ακολουθεί μετά τον κώδικα εντολής). Και ο κώδικας αλλά και το όρισμα της εντολής καλούνται από τη μνήμη χρησιμοποιώντας το μετρητή προγράμματος. Η άμεση αναφορά στη μνήμη δεν είναι στην πραγματικότητα ’αναφορά στη μνήμη’, εφόσον δεν απαιτείται επιπλέον προσπέλαση στη μνήμη (πέραν της ανάγνωσης της εντολής) για να βρεθεί το όρισμα.

Άμεση αναφορά στη μνήμη

Για παράδειγμα, η εντολή “ADD 30h” θα μπορούσε να σημαίνει “πρόσθεσε στην τρέχουσα τιμή του συσσωρευτή το δεκαεξαδικό αριθμό 30” (30 hexadecimal).

Απευθείας αναφορά στη μνήμη (Direct addressing)

Στην απευθείας αναφορά στη μνήμη η διεύθυνση της μνήμης στην οποία θα βρεθεί το δεδομένο περιέχεται μέσα στην εντολή αμέσως μετά τον κωδικό της εντολής. Αυτός ο τρόπος αναφοράς είναι πολύ γρήγορος, αλλά έχει το μειονέκτημα ότι ο αριθμός των λέξεων που μπορούν να διευθυνσιοδοτηθούν περιορίζεται από τον αριθμό των δυαδικών ψηφίων του πεδίου διεύθυνσης της εντολής.

Για παράδειγμα, η εντολή “ADD [30h]” θα μπορούσε να σημαίνει “πρόσθεσε στην τρέχουσα τιμή του συσσωρευτή την τιμή που βρίσκεται στη διεύθυνση μνήμης 30”.

Απευθείας αναφορά στη μνήμη

Αναφορά στη μνήμη καταχωρητών (register addressing)

Με αυτόν τον τρόπο το δεδομένο της εντολής περιέχεται σε έναν εσωτερικό καταχωρητή του επεξεργαστή.

Για παράδειγμα, η εντολή “ADD Α” θα μπορούσε να σημαίνει “πρόσθεσε στην τρέχουσα τιμή του συσσωρευτή την τιμή του καταχωρητή Α”.

Αναφορά στη μνήμη μέσω καταχωρητή

Έμμεση αναφορά μέσω καταχωρητή (register indirect addressing)

Στην έμμεση αναφορά μέσω καταχωρητή, ο κώδικας της εντολής προσδιορίζει ένα καταχωρητή του μικροεπεξεργαστή που περιέχει τη διεύθυνση που θα χρησιμοποιηθεί για την προσπέλαση του ορίσματος της μνήμης.

Έμμεση αναφορά μέσω καταχωρητή

Για παράδειγμα, η εντολή “ADD [Α]” θα μπορούσε να σημαίνει “πρόσθεσε στην τρέχουσα τιμή του συσσωρευτή την τιμή που βρίσκεται στη θέση μνήμης, της οποίας η διεύθυνση βρίσκεται στον καταχωρητή Α”.


3.5 Χαρακτηριστικά και κατηγορίες μικροεπεξεργαστών

 Τα κύρια χαρακτηριστικά των μικροεπεξεργαστών είναι:

  •  η συχνότητα λειτουργίας (operating frequency)
  •  το μήκος λέξης (word length)
  •  το ρεπερτόριο εντολών (instruction set)

Συχνότητα λειτουργίας μικροεπεξεργαστή

 Το ρολόι (clock) είναι μια τετραγωνική παλμοσειρά η οποία παράγεται από ένα εξωτερικό κύκλωμα και συντονίζει τις λειτουργίες του μικροεπεξεργαστή. Η συχνότητα του ρολογιού δείχνει το πλήθος των κύκλων μηχανής που εκτελούνται ανά δευτερόλεπτο και εκφράζεται σε MHz ή GHz.

Κυματομορφή ρολογιού με περίοδο 10 ns

  • Κάθε μικροεπεξεργαστής είναι σχεδιασμένος να λειτουργεί μέχρι κάποια μέγιστη συχνότητα.
  • Όσο μεγαλύτερη είναι η συχνότητα του ρολογιού τόσο πιο γρήγορα εκτελεί τις εντολές ο μικροεπεξεργαστής.
  • Η συχνότητα του ρολογιού ονομάζεται συχνότητα λειτουργίας του μικροεπεξεργαστή.

Παράδειγμα:Αν το ρολόι του μικροεπεξεργαστή είναι 100 ΜΗz (100.000.000 κύκλους το δευτερόλεπτο) αυτό σημαίνει ότι εκτελούνται 100.000.000 κύκλοι μηχανής το δευτερόλεπτο.

Έτσι, αν μια εντολή πρόσθεσης χρειάζεται 5 κύκλους μηχανής για να ανακληθεί και να εκτελεστεί και η συχνότητα λειτουργίας του μικροεπεξεργαστή είναι 100 ΜΗz (δηλαδή κάθε κύκλος μηχανής διαρκεί 10 ns) τότε η εντολή της πρόσθεσης χρειάζεται συνολικά 5*10ns = 50ns για να εκτελεστεί. Συνεπώς είναι δυνατό να εκτελούνται 20.000.000 εκατομμύρια προσθέσεις το δευτερόλεπτο.

Μήκος λέξης (word length) μικροεπεξεργαστή

Είναι ο αριθμός των bit που μπορεί να αποθηκεύσει ο μικροεπεξεργαστής στους καταχωρητές του (8, 16, 32, 64 bit). Όσο πιο ”μεγάλος” είναι ένας καταχωρητής τόσα ”περισσότερα δεδομένα χωράει”.

Παράδειγμα: Έστω ότι θέλουμε να εκτελέσουμε μια πρόσθεση 16 bit αριθμών.

  • Αν ο μικροεπεξεργαστής διαθέτει καταχωρητές των 16 bits, τότε η πρόσθεση θα γίνει με μια μόνο εντολή, και το αποτέλεσμα θα αποθηκευτεί σε έναν καταχωρητή του μΕ. Η μεταφορά του αποτελέσματος από το μικροεπεξεργαστή στη μνήμη ή σε κάποια περιφερειακή μονάδα χρειάζεται επίσης μόνο μια εντολή.
  • Αν ο μικροεπεξεργαστής διαθέτει καταχωρητές των 8 bits τότε η αποθήκευση του κάθε αριθμού θα χρειαστεί τουλάχιστον δύο βήματα.
  • Είναι φανερό ότι, το μήκος των καταχωρητών του μικροεπεξεργαστή επηρεάζει την ταχύτητα με την οποία εκτελούνται οι πράξεις στο μικροεπεξεργαστή. Όσο πιο μεγάλοι είναι οι καταχωρητές του, τόσο πιο γρήγορα κατά κανόνα εκτελούνται τα προγράμματα.

Συνήθως οι καταχωρητές έχουν ίδιο μήκος με το μήκος σε bits των υπόλοιπων εσωτερικών μονάδων του μικροεπεξεργαστή, όπως η ALU. Η παράμετρος αυτή είναι αρκετά σημαντική για την απόδοση του συστήματος. Οι μικροεπεξεργαστές που χρησιμοποιούνται στην πράξη, χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:

  • 8-μπιτοι μικροεπεξεργαστές με μέγεθος καταχωρητή 8 δυαδικά ψηφία
  • 16-μπιτοι μικροεπεξεργαστές με μέγεθος καταχωρητή 16 δυαδικά ψηφία
  • 32-μπιτοι μικροεπεξεργαστές με μέγεθος καταχωρητή 32 δυαδικά ψηφία.
Εύρος καταχωρητή (σε δυαδικά ψηφία) και μέγιστος αριθμός που μπορεί να χωρέσει.

Ρεπερτόριο εντολών (instruction set)

Ονομάζεται το σύνολο των εντολών που μπορεί να εκτελέσει ένας μικροεπεξεργαστής.

  • Το ρεπερτόριο εντολών ενός μικροεπεξεργαστή είναι καθοριστικός παράγοντας για να αποφασίσουμε αν είναι κατάλληλος για να χρησιμοποιηθεί σε μια εφαρμογή.
  • Ένας μικροεπεξεργαστής μπορεί να εκτελεί γρήγορα μαθηματικές πράξεις ενώ κάποιος άλλος να εκτελεί πιο γρήγορα μεταφορές δεδομένων.
  • Θα πρέπει το ρεπερτόριο των εντολών των νεότερων μΕ να περιέχει όλες τις εντολές του προηγούμενου μικροεπεξεργαστή της ίδιας εταιρείας ώστε να υπάρχει συμβατότητα με παλαιότερους μικροεπεξεργαστές.

Με βάση το κριτήριο του μεγέθους του ρεπερτορίου εντολών, οι μικροεπεξεργαστές διακρίνονται σε δύο κατηγορίες.

  • Τους μικροεπεξεργαστές διευρυμένου ρεπερτορίου εντολών (complex instruction set computers, CISC), όπου το ρεπερτόριο εντολών περιλαμβάνει πιο πολύπλοκες εντολές, επομένως μπορεί με λιγότερες εντολές να εκτελέσει πιο πολύπλοκες διαδικασίες και
  • τους μικροεπεξεργαστές μειωμένου ρεπερτορίου εντολών (reduced instruction set computers RISC), όπου το ρεπερτόριο εντολών περιλαμβάνει πιο μικρό σύνολο εντολών, κάθε μια από τις οποίες εκτελείται όσο το δυνατό πιο γρήγορα.

Οι μικροεπεξεργαστές που σχεδιάζονταν αρχικά ανήκαν στην κατηγορία CISC. Οι σχεδιαστές προσπαθούσαν να σχεδιάζουν μικροεπεξεργαστές που μπορούσαν να εκτελέσουν όλο και πιο πολύπλοκες εντολές, επομένως θα ήταν και πιο ισχυροί. Με την πάροδο όμως του χρόνου και ύστερα από μελέτες, προέκυψαν τα ακόλουθα συμπεράσματα:

  • Όσο μεγαλύτερο είναι το πλήθος του ρεπερτορίου εντολών ενός μικροεπεξεργαστή, τόσο πιο πολύπλοκη είναι η σχεδίασή του, επομένως τόσο περισσότερο καθυστερεί η εκτέλεση κάθε εντολής.
  • Κατά την εκτέλεση ενός τυπικού προγράμματος, μόνο ένα μικρό μέρος των εντολών χρησιμοποιείται συχνότατα, ενώ το μεγαλύτερο πλήθος των (πολύπλοκων συνήθως) εντολών χρησιμοποιείται σπάνια.

3.6 Οικογένειες μικροεπεξεργαστών

Με τον όρο οικογένεια μικροεπεξεργαστών εννοούμε μια σειρά επεξεργαστών που έχουν κατασκευαστεί από την ίδια εταιρεία και είναι συμβατοί μεταξύ τους. Δηλαδή ένα νεότερο μέλος της οικογένειας μπορεί να εκτελέσει εντολές ενός προηγούμενου (παλαιότερου) μέλους.

Η μεγάλη πλειοψηφία των επεξεργαστών που κυκλοφορούν σήμερα (1998;) στην αγορά ανήκει σε μια από τις δύο οικογένειες επεξεργαστών:

  • την οικογένεια επεξεργαστών της Intel της σειράς 80X86 και
  • την οικογένεια επεξεργαστών της σειράς 68000 της εταιρείας Motorola.

Κάθε μια από τις οικογένειες αυτές έχει μέλη που ανήκουν στην κατηγορία των 8-bit, 16-bit και 32 bit μικροεπεξεργαστών.

Εξέλιξη μικροεπεξεργαστών INTEL και MOTOROLA

Μικροεπεξεργαστές της εταιρείας INTEL

Πηγή: Δομή και Λειτουργία Μικροϋπολογιστών