Κεφ. 1 Βασικές έννοιες του ηλεκτρισμού

Κεφ. 1 Βασικές έννοιες του ηλεκτρισμού

Πηγή: Σχολικό βιβλίο

1.1 ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ – ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΦΟΡΤΙΟ

  • Tο άτομο αποτελείται από μικρότερα σωματίδια. Έχει έναν πυρήνα και ηλεκτρόνια, που περιστρέφονται σε καθορισμένες τροχιές γύρω από τον πυρήνα.
  • Ο πυρήνας, με τη σειρά του, αποτελείται από δύο ειδών σωματίδια: τα πρωτόνια και τα νετρόνια (ή ουδετερόνια). Τα πρωτόνια και τα νετρόνια έχουν μάζα πολύ βαρύτερη από τα ηλεκτρόνια.
  • Τα ηλεκτρόνια και τα πρωτόνια είναι οι φορείς του ηλεκτρισμού. Η ποσότητα ηλεκτρισμού που φέρουν επάνω τους ονομάζεται ηλεκτρικό φορτίο.
  • Τα ηλεκτρόνια είναι ηλεκτρικά φορτισμένα με αρνητικό φορτίο,
  • τα πρωτόνια με θετικό φορτίο, ενώ
  • τα νετρόνια δεν φέρουν κανένα ηλεκτρικό φορτίο (είναι ηλεκτρικά ουδέτερα).

Κάθε ηλεκτρόνιο έχει αρνητικό φορτίο ίσο με -1,6 × 10-19 C

Κάθε πρωτόνιο, επομένως, έχει θετικό φορτίο ίσο με +1,6 ∙ 10-19 C

  • Αφού ο αριθμός των θετικά φορτισμένων πρωτονίων είναι ίσος με τον αριθμό των αρνητικά φορτισμένων ηλεκτρονίων, το άτομο είναι κανονικά ηλεκτρικά ουδέτερο.

Αν όμως, για κάποιο λόγο, αφαιρεθούν ηλεκτρόνια, τότε στο άτομο περισσεύουν τα θετικά φορτία. Σε αυτή την περίπτωση το άτομο, ως σύνολο, είναι θετικά φορτισμένο και ονομάζεται θετικό ιόν. Αν, αντίθετα, προστεθούν ηλεκτρόνια στο άτομο, τότε το άτομο φορτίζεται αρνητικά και ονομάζεται αρνητικό ιόν.

Χαρακτηριστική ιδιότητα των ηλεκτρικά φορτισμένων σωματίων ή σωμάτων είναι ότι ασκούν δυνάμεις το ένα στο άλλο.

  • Τα ομώνυμα ηλεκτρικά φορτία απωθούνται, τα ετερώνυμα έλκονται.
  • Όσο πιο μεγάλη είναι η ποσότητα ηλεκτρικού φορτίου στα σώματα και όσο πιο κοντά είναι τα ηλεκτρικά φορτία το ένα στο άλλο, τόσο μεγαλύτερες δυνάμεις, ελκτικές ή απωθητικές, αναπτύσσονται.

Οι δυνάμεις που κρατούν τα ηλεκτρόνια στις τροχιές τους γύρω από τον πυρήνα του ατόμου είναι οι ελκτικές δυνάμεις, που αναπτύσσονται ανάμεσα στα θετικά φορτισμένα πρωτόνια του πυρήνα και στα αρνητικά ηλεκτρόνια.

Αν δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες, μπορούν τα ηλεκτρόνια της εξωτερικής στοιβάδας να απομακρυνθούν από το άτομο.

  • Το ηλεκτρόνιο που απελευθερώνεται από το άτομο ονομάζεται ελεύθερο ηλεκτρόνιο.
  • Το άτομο που απομένει με λιγότερα ηλεκτρόνια γίνεται θετικό ιόν και έλκει με τη σειρά του ηλεκτρόνια από γειτονικά άτομα, προσπαθώντας να ξαναγίνει ηλεκτρικά ουδέτερο.

1.2 ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΡΕΥΜΑ

Τα ηλεκτρόνια της εξωτερικής στοιβάδας των ατόμων μπορούν να αποσπώνται και να κυκλοφορούν από άτομο σε άτομο, ως ελεύθερα ηλεκτρόνια. Τα ηλεκτρόνια αυτά κινούνται με τυχαίο τρόπο, χωρίς κάποια τάξη, γι’ αυτό και η κίνησή τους ονομάζεται άτακτη κίνηση. Κάτω όμως από ειδικές συνθήκες, τα ελεύθερα αυτά ηλεκτρόνια είναι δυνατόν να κινηθούν ομοιόμορφα, ν’ αποκτήσουν δηλαδή κίνηση προσανατολισμένη σε μια κατεύθυνση.

  • Η κατευθυνόμενη κίνηση των ελεύθερων ηλεκτρονίων ονομάζεται ηλεκτρικό ρεύμα.
  • Επίσης η κίνηση ατόμων και μορίων, τα οποία είναι ηλεκτρικά φορτισμένα (δηλ. θετικά και αρνητικά ιόντα) αποτελούν ηλεκτρικό ρεύμα.
  • Έτσι το ηλεκτρικό ρεύμα ορίζεται γενικότερα, ως κατευθυνόμενη κίνηση ηλεκτρικών φορτίων.

1.3 ΑΓΩΓΟΙ, ΜΟΝΩΤΕΣ ΚΑΙ ΗΜΙΑΓΩΓΟΙ

Όλα τα υλικά δεν έχουν την ίδια ηλεκτρική συμπεριφορά. Σε υλικά, όπως τα μέταλλα, τα άτομα βρίσκονται πολύ κοντά το ένα στο άλλο. Αυτή η πυκνή δομή των ατόμων των μετάλλων ονομάζεται κρυσταλλικό πλέγμα.

  • Αγωγοί ονομάζονται τα υλικά που επιτρέπουν τη μετακίνηση ηλεκτρικών φορτίων μέσα από τη μάζα τους, όπως τα μέταλλα.
  • Μονωτές ονομάζονται τα υλικά που δεν επιτρέπουν τη μετακίνηση ηλεκτρικών φορτίων μέσα από τη μάζα τους. Τέτοια υλικά είναι το γυαλί, η πορσελάνη, το ξύλο, το καουτσούκ, πολλά πλαστικά υλικά, ο ξηρός αέρας κ.λπ.
  • Οι ημιαγωγοί είναι υλικά που διαθέτουν μικρό αριθμό ελεύθερων ηλεκτρονίων και επιτρέπουν την περιορισμένη κίνηση ηλεκτρικών φορτίων. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα στοιχεία πυρίτιο και γερμάνιο, που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή ηλεκτρονικών ολοκληρωμένων κυκλωμάτων.

1.4 Η ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΤΑΣΗ

Ας υποθέσουμε ότι έχουμε δύο σώματα ετερώνυμα φορτισμένα (π.χ. δύο όμοιες σφαίρες), όπως φαίνεται στο σχήμα.

Είναι προφανές ότι τα ηλεκτρόνια έχουν την «τάση» να κινηθούν από το σώμα Α, στο σώμα Β, αλλά τα εμποδίζει ο μονωτικός αέρας. Αυτή η τάση ονομάζεται ηλεκτρική τάση. Δημιουργείται, όταν το ένα σώμα αποκτήσει περίσσευμα ηλεκτρονίων και το άλλο έλλειμμα. Με άλλα λόγια, όταν κρατάμε διαχωρισμένα μεταξύ τους ετερώνυμα ηλεκτρικά φορτία. Για να κρατάμε όμως σε απόσταση δύο φορτισμένα σώματα που έλκονται μεταξύ τους, πρέπει να δαπανήσουμε κάποιο έργο (να προσφέρουμε ενέργεια). Τα φορτισμένα σώματα αποκτούν έτσι ενέργεια και δημιουργείται η ηλεκτρική τάση.

Αν συνδέσουμε τα δύο φορτία με κάποιο αγώγιμο σύρμα τότε θα έχουμε ροή ηλεκτρονίων δηλαδή ηλεκτρικό ρεύμα από το Α στο Β.

  • Η ηλεκτρική τάση είναι η αιτία που προκαλεί τη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος.

Χρησιμοποιούνται ακόμα και οι μονάδες:

1 kV (kilovolt) = 1000 V = 103 V

1mV (millivolt) = 1/1000 V = 10-3 V

Μερικές από τις πιο συνήθεις τάσεις που συναντάμε στην καθημερινή ζωή, φαίνονται στον πίνακα.

Πολλές φορές, αντί του όρου ηλεκτρική τάση, χρησιμοποιείται ο όρος διαφορά δυναμικού.

  • Τα θετικά φορτισμένα σώματα έχουν θετικό δυναμικό,
  • τα αρνητικά φορτισμένα σώματα έχουν αρνητικό δυναμικό,
  • το δυναμικό της γης είναι μηδέν.

Διαφορά δυναμικού UA – UB μεταξύ δύο σημείων Α και Β είναι η διαφορά του δυναμικού του σημείου Α μείον το δυναμικό του σημείου Β.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ

Αν ένα θετικά φορτισμένο σώμα έχει δυναμικό UA = +15V και ένα άλλο σώμα αρνητικά φορτισμένο UΒ = -10V. Ανάμεσά τους υπάρχει διαφορά δυναμικού ή ηλεκτρική τάση:

UA – UB = + 15V – (-10V) = 25V.


1.5  ΟΙ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

Οι κυριότερες πηγές ηλεκτρικού ρεύματος είναι:

  • Οι ηλεκτρικές γεννήτριες
  • Τα ηλεκτρικά στοιχεία και οι συσσωρευτές (μπαταρίες)

1.5.1 Τα ηλεκτρικά στοιχεία

Πώς λειτουργούν οι μπαταρίες (βιντεο)

Πως λειτουργούν οι μπαταρίες Λιθίου (βιντεο)

1.5.2 Ηλεκτρεγερτική δύναμη και πολική τάση πηγής

  • Η τάση μεταξύ των πόλων της πηγής, όταν η πηγή δεν συνδέεται με εξωτερικό κύκλωμα, ονομάζεται ηλεκτρεγερτική δύναμη (ΗΕΔ).
  • Η τάση που μετράμε στους πόλους της πηγής όταν η πηγή συνδέεται εξωτερικά με αγωγούς και τροφοδοτεί με ρεύμα κάποιο κύκλωμα, ονομάζεται πολική τάση.

1.6 ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΚΥΚΛΩΜΑ

Ένα απλό ηλεκτρικό κύκλωμα φαίνεται στο Σχ. 1.6.α. Αποτελείται από:

α) Μια πηγή ηλεκτρικού ρεύματος (π.χ. μπαταρία).

β) Μια συσκευή που καταναλώνει ηλεκτρική ενέργεια (π.χ. λαμπτήρα).

γ) Τους αγωγούς σύνδεσης.

δ) Έναν διακόπτη, ο οποίος μας επιτρέπει να διακόπτουμε και να επαναλειτουργούμε το κύκλωμα με το πάτημα ενός πλήκτρου.

ε) Μία ασφάλεια, που προστατεύει το κύκλωμα από την καταστροφή, αν για κάποιο λόγο, αυξηθεί υπερβολικά το ρεύμα, που διαρρέει το κύκλωμα.

Μπορείτε να κατασκευάσετε ένα απλό ηλεκτρικό κύκλωμα όπως αυτό της εικόνας, με την εργαλειοθήκη κατασκευής και προσομοίωσης phet.colorado.edu

  • Σκοπός της λειτουργίας ενός ηλεκτρικού κυκλώματος είναι η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος σε μια συσκευή κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας.

1.6.1 Η φορά του ρεύματος στο ηλεκτρικό κύκλωμα.

  • Πραγματική φορά του ρεύματος είναι η κίνηση των ηλεκτρονίων από τον αρνητικό προς το θετικό πόλο της πηγής.
  • Συμβατική φορά του ρεύματος λέμε την κίνηση του ρεύματος από τον θετικό στον αρνητικό πόλο της πηγής.

Σύμβολα που χρησιμοποιούνται για τον σχεδιασμό ηλεκτρικών κυκλωμάτων


1.7 Η ΕΝΤΑΣΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

Η Ένταση του ηλεκτρικού Ρεύματος είναι ένα φυσικό μέγεθος που εκφράζει την ποσότητα του ηλεκτρικού φορτίου που διέρχεται από τη διατομή ενός αγωγού στη μονάδα του χρόνου.

Σύμφωνα με τη σχέση:

  • Η ένταση του ηλεκτρικού ρεύματος έχει την ίδια τιμή σε κάθε σημείο ενός κλειστού ηλεκτρικού κυκλώματος.
  • Η ένταση του ρεύματος σημειώνεται με βέλος πάνω ή δίπλα από τις γραμμές του ηλεκτρικού κυκλώματος με φορά από τον θετικό προς τον αρνητικό πόλο της πηγής (συμβατική φορά).

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ

Πόσα ηλεκτρόνια περνούν κάθε δευτερόλεπτο από έναν αγωγό ο οποίος διαρρέεται από ρεύμα έντασης 10Α;

Απάντηση:

Από τον τύπο I = Q / t -> Q = I × t, βρίσκουμε το φορτίο που περνά από τον αγωγό σε ένα δευτερόλεπτο:                                      Q = 10 A × 1s = 10 A × 1s = 10 C

Διαιρώντας το φορτίο Q με το φορτίο κάθε ηλεκτρονίου Qe = -1,6 × 10-19 C  βρίσκουμε τον αριθμό των ηλεκτρονίων που περνούν από τον αγωγό κάθε δευτερόλεπτο:


1.8 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΝΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ

  • Η Ηλεκτρική τάση μετριέται με ένα ειδικό όργανο που ονομάζεται Βολτόμετρο.
  • Η Ένταση του ηλεκτρικού ρεύματος μετριέται με ένα ειδικό όργανο που ονομάζεται Αμπερόμετρο.

  • Και τα δύο όργανα έχουν κλίμακα βαθμολογημένη στις κατάλληλες μονάδες, πάνω στην οποία κινείται ένας δείκτης, ή δίνουν την ένδειξη ψηφιακά.
  • Και τα δύο όργανα έχουν δύο ακροδέκτες με τους οποίους συνδέονται στο ηλεκτρικό κύκλωμα.
  • Διαφέρουν όμως ως προς τον τρόπο σύνδεσης.
  • Το αμπερόμετρο παρεμβάλλεται στο κύκλωμα για τη μέτρηση του ρεύματος. Δηλαδή συνδέεται σε σειρά στο κύκλωμα.
  • Το  βολτόμετρο συνδέεται στα άκρα του εξαρτήματος που θέλουμε να μετρήσουμε την τάση. Συνδέεται παράλληλα στο κύκλωμα.

Σύνδεση Βολτομέτρου και αμπερομέτρου σε κύκλωμα

Σύνδεση Βολτομέτρου και Αμπερομέτρου – EveryCircuit

1.9 Η ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

  • Όταν ένας μεταλλικός αγωγός διαρρέεται από ρεύμα τα άτομα του μετάλλου δεν είναι ακίνητα, αλλά πάλλονται γύρω από τη θέση ισορροπίας τους. Αυτή η κίνηση των ατόμων ονομάζεται θερμική κίνηση και αυξάνεται με την αύξηση της θερμοκρασίας.
  • Η θερμική κίνηση των ατόμων παρεμποδίζει τα ηλεκτρόνια στη δική τους κίνηση.
  • Το φυσικό μέγεθος που καθορίζει την αντίσταση που προβάλλει ένα στοιχείο του ηλεκτρικού κυκλώματος στη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος, ονομάζεται ηλεκτρική αντίσταση του στοιχείου και συμβολίζεται με το γράμμα R.

Πολλαπλάσια:

1ΚΩ = 1000 Ω = 103 Ω

1ΜΩ = 1.000.000 Ω = 106 Ω

Η αντίσταση εξαρτάται από το υλικό του αγωγού και τις διαστάσεις του. Για να συγκρίνουμε την ηλεκτρική αντίσταση διαφορετικών υλικών χρησιμοποιούμε την ειδική αντίσταση.

  • Ειδική αντίσταση ενός υλικού είναι η ηλεκτρική αντίσταση, σε Ω, που παρουσιάζει ένα σύρμα από το συγκεκριμένο υλικό, το οποίο έχει μήκος 1m και διατομή 1mm2.
  • Όσο πιο μακρύς είναι ο αγωγός, τόσο πιο μεγάλη είναι η αντίστασή του. Για να το θυμόμαστε εύκολα:

Μεγάλο μήκος αγωγού ——-> μεγάλη αντίσταση

Μικρό μήκος αγωγού ——-> μικρή αντίσταση

  • Όσο πιο μεγάλη είναι η διατομή του αγωγού, τόσο πιο μικρή είναι η αντίστασή του:

Μεγάλη διατομή αγωγού ——-> μικρή αντίσταση

Μικρή διατομή αγωγού ——-> μεγάλη αντίσταση

Όπως φαίνεται στον πίνακα, τη μικρότερη ειδική αντίσταση ρ παρουσιάζει ο άργυρος και ακολουθούν ο χαλκός, ο χρυσός και το αλουμίνιο. Ο άργυρος (ασήμι) ανήκει στα ευγενή μέταλλα. Λόγω του κόστους του, χρησιμοποιείται μόνο σε πολύ ειδικές περιπτώσεις.

  • Υπάρχει ένας πρακτικός τύπος με τον οποίο μπορεί να υπολογιστεί η ηλεκτρική αντίσταση οποιουδήποτε σύρματος, όταν γνωρίζουμε το υλικό κατασκευής του, το μήκος του και τη διατομή του:

1.9.1 Μεταβολή της αντίστασης με τη θερμοκρασία

  • Η αντίσταση των μεταλλικών αγωγών αυξάνει με την αύξηση της θερμοκρασίας.
  • Η αντίσταση του άνθρακα και των περισσότερων ημιαγωγών μειώνεται με την αύξηση της θερμοκρασίας.

1.9.2 Είδη ηλεκτρικών αντιστάσεων

  • Οι αντιστάσεις θερμαίνονται, καθώς περνά το ηλεκτρικό ρεύμα από μέσα τους. Εκμεταλλευόμαστε την ιδιότητα αυτή για την κατασκευή θερμαντικών στοιχείων.
  • Για την κατασκευή των αγωγών μεταφοράς του ρεύματος, χρησιμοποιείται ο χαλκός και το αλουμίνιο, γιατί παρουσιάζουν μικρή ηλεκτρική αντίσταση.
  • Για τα ηλεκτρονικά κυκλώματα, κατασκευάζονται αντιστάσεις μικρού μεγέθους, οι οποίες περιέχουν άνθρακα και άλλα στρώματα υλικών. Έχει καθιερωθεί ειδικός κώδικας χρωμάτων και γραμμών με τον οποίο μπορεί κανείς να βρίσκει την τιμή τέτοιων αντιστάσεων σε Ω.
  • Τα ποτενσιόμετρα είναι μεταβλητές αντιστάσεις. Η τιμή τους σε Ω αλλάζει με το γύρισμα ενός άξονα. Χρησιμοποιούνται στα ραδιόφωνα και πολλές άλλες ηλεκτρονικές συσκευές.

Διάφοροι τύποι αντιστάσεων